Alfabe,
bi giştî koma sembolên dengan e. Her deng û nuansdeng, bi sembolekê anjî çend
sembolan têne îfade kirin. Di hindek zimanên Ewrûpî da, du, sê heta çar sembol bo dengekê têne bi kar
înan. Alfabe bi vê karakterîstîka xwe ve kilîlê xwandin û nivîsîna zimanî ye.
Ziman hem wekî aletekî ragihandin û têkilîyê, hem jî bi wesfê xwe yê
îdentîtêtîyê, hebûnekî jînde ye û bi vê jîndehîya xwe ve jî dînamîk e. Lewma
wekî her hebûnekî jînde, bi bizav e, li goreyî hewcehîyên civatê pêşve diçe,
xurt û zengîn dibe. Tekst û materyalên ku zimanî bi giştî formûle dikin, ne
”tabû” û ”ehdên dînî” ne, ku li ser neyête axivtin, riberiz û krîtîk li ser
neyête kirin. Ziman û materyalên hûbûn [fêrbûn] û hûkirina [fêrkirin] zimanî,
ji ravekirin û analîzên metodolojîya zanistîyê ne dûr in. Ji ber hindê, di nav
prosesa dînamik ya civat û zanistîyê da, ziman û materyalên bi giştî zimanî,
dikarin reforme bin, bêne guhorîn û form, rêz û rêzikên nû bêne peyda kirin û
danan. Vê yêkê hewcehîyên zimanî û jîyanê tesbît û tayîn dikin. Li goreyî vê
prensîba zanistî, alfabeya Kurdî û rêz û rêzikên gramatîk yên Kurdî jî, di nav
kanalê xwe yê xwezayî da, dikarin reng û rûyên nû werbigirin. Di vê yêkê da,
prensîba giring ew e ku, kar û xebatên di van waran da têne kirin, divêt
zanistîyane û kolektîv bin. Çiku ziman hebûnekî kolektîv e û hem aletê têkilî û
ragihandina civatê ye, hem jî îdentîtêta hebûna cudahîtîya xelk û neteweyan e.
Li ber vê rastîya zanistî û objektîv, alfabeya bi tîpên Latînî ya Celadet Bedir
Xanî danayî, ji xwe evro [îro] pratîken tête bi kar înan. Belêm eve di nav
prosesa dirêj ya sîstemên perwerdekarîyê da, li goreyî hewcehîyên ziman û
pêşkevtina civatê, li ber hemû lêkolîn, ravekirin, krîtîk, analîz û pêşniyarên
reformatîv û modernîzekirinê yên zanistî vekirîye, ku ji xwe li ser ”ş”
û ”ç”yên ku Celadet Bedir Xanî tesbît kirî da, pêşniyarên cuda
evro jî gelek aktîv hene ku ”ş” wekî ”sh”, ”ç”
jî wekî ”ch” bête nivîsîn. Lewma rê li ber lêgerînên di çarçoveya
zanistî da ne girtîye û bizavên bi vî rengî dê dom jî bikin. Vêca digel
alfabeya 31 tîpî, dana me ya dudeng û nuansdengan û herweha dengên lokal divêt
di vê çarçoveyê da bête dîtin. Nuansdengên me dayî, ji xwe ji serê sedsala
bîstan were li ser maseya riberiza zimannas û zimanzanên Kurd e. Ji nav dengên
lokal jî yê ku me ji yên heta nihe cuda dayî, tîpa ”ü”yê ya di
alfabeya Elmanî û Tirkî da heyîye. Ev ”deng”, di zimanê nivîskî û bi lêv kirina
piranî ya Kurmancî [Kirmancî] da, bi tîpa ”û” tête nîşan dan. Lê
belê, di devok û navdevokên Hekarîya da, ji lêva Behra Wanê bigirin heta Behra
Urmîyeyê û Amêdî, Akre, Duhok û Zaxoyê, ev dengê ”ü” li şûna
dengê ”û” bi giranî tête bi lêv kirin ku li hindek cihên Hekarî û
Bahdîna wekî ”î” jî tête gotin. Lewma,
me xwast vê ”nuans”a di devok û navdevokên Hekarî û Bahdîna da heyî, wekî
faktekê bi giştî bidine zanîn.
31ê Adara 1991ê, li nêzîkî Qesrokê [Şêxan – Duhok – Bahdîna –
Kurdistan] 11 [Yazdeh] Kurd bi komî hatin kuştin ji teref leşkerên
rejima Sedam Husên û Beasê ve…
Mixabin ew komkujî heta nihe nehatîye zanîn…
Ewil car e ku bi pirtûka min ya bi navê TÎTAN ve dê bête zanîn û bibe malê dîroka nivîskî ya Kurdistanê…
Ji ser wê komkujîyê 30 sal borîn…Anku îro, 31ê Adarê [2021], sih salîya wê komkujîyê ye…
Di wê komkujîyê, anku “Komkujîya Qesrokê” da, pênc [5] xwecihên gundê
Girzengilê bûn, ku ser bi Qesrokê ve ye, şeş [6] Kurdên dî jî ji dora
Qesrokê bûn, bes nav û nîşanên wan nayên zanîn…
Ew her pêncên ji Girzengilê, Semirîyên Mala Miçolî bûn… Ji wan pêncan jî çar [4] bira bûn, yêk jî xalê wan bû…
Ew herçar bira kurên Temer Husên Feteh û Hewê Ehmed Temo bûn…Li wê
komkujîya Qesrokê deh [10] kes mirin û kesek jî sax rizgar bû…
Hem jî bêyî ku birîndar be, sip sax ji wê komkujîya Qesrokê xilas bû…
Navê wî Tîtan bû… Tîtan Temer…
Bes mixabin ji çar birayan sê mirin…
Xalê wan jî digel…
Pêkve şehîd bûn…
Ez digel Tîtan Temerî axivtim, min guhdarîya wî kir û li ser wê
bûyera trajîk ya bi serê wî û wan hatî, serpêhatî û dastanek nivîsî…
Serpêhatî & Dastan wekî pirtûka online ji alîyê Weşanxaneya Xanî & Bateyî ve di sih salîya komkujîyê da hate weşandin…
Navê pirtûkê TÎTAN e… TÎTAN – Serpêhatî & Das
Prologa pirtûkê û paragrafa XXVII-Xwezî ya Dastanê li jêr didem…
Agehîyên zêdetir di pirtûkê da ne…
PROLOG
Sih [30] salîya komkujîya Qesrokê:
Ev serpêhatî û dastana li ser komkujîya Qesrokê, li 12ê Adara 2019ê,
piştî suhbet û axivtina digel Tîtan Temer û birayê wî yê mezin Mehemed
Hesen Temer, hate nivîsîn û 31ê Adara 2019ê li malperên
https://xwezabawer.blogspot.com û http://www.institutakurdi.org/
hate weşandin…
Belêm wekî “Pirtûka Online”, di sih [30] salîya wê komkujîyê da,
anku îsal [evsale], li 31ê Adara 2021ê, ji nav weşanên Weşanxaneya Xanî
& Bateyî digihe ber destê xwandevanan…
Serpêhatîya trajîk ya Tîtan, sê bira û xalekê, berî sih sala li 31ê
Adara 1991ê qewimî… Îsal anku 31ê Adara 2021ê, sih [30] salîya wê
komkujîyê ye…
Sê bira û xalek, digel gelek Kurdên dî, berî sih sala vê rojê ji
teref leşkerên rejima Beas û Sedamî ve hatin kuştin… Tîtan Temer Husên,
ji wê komkujîyê bi rengekî mûcîzewî xilas bû… Min ev serpêhatî û dastane, li ser suhbet û întervuya [hevaxivtina] ku min bi Tîtanî ra kirî, rêsa, vehûna û ava kir.
Bi nivîsîn û weşana vê serpêhatî û dastanê ve ew hem têne bîrînan,
hem jî bûyera bi serê wan hatî dibe malê dîroka nivîskî ku nifşên îro û
paşerojê jê haydar bin û ji bîr neken… Gelek komkujî hatine kirin,
serpêhatîyên bi zêdehî ve xembar hatine qewimandin li ser serê xelkê me…
Divêt hem ev serpêhatîye, hem jî hemû serpêhatîyên bûyî, bikene şuûr û
hafizaya xelkê xwe ku bizanin li bin zulma kîjan dijminan mane, jîyane û
paşê jî çawa bi bedelên mezin û giran rizgar bûne… Lewma neqil kirina
serpêhatîyan, hem ji bo îro [evro] û hem jî bo subehî, ji bilî têr û ron
kirina bîr û hizrî, ji alîyekê ve jî guhark in bo guhan ku bibine ders û
tecrube… Ji ber hindê, serpêhatî her bi çi rengî bin divêt bêne nivîsîn
ku dewsekê bihêlin di hiş û bîran da…
Anku:
Bîra xwe nekene bîra bêbin ku bibe tarî…
Bîra xwe jînde bigirin ku bibe ronahî…
Bi munasebeta sih [30] salîya vê komkujîyê, hemû şehîdên komkujîya
Qesrokê û şehîdên Girzengilî, sê bira û xalekê, bi dilgermî bi bîr tînim
û jîyekî dirêj bo Tîtan Temerî dixwazim ku ji wê komkujîyê sax rizgar
bû…
Di romana da edetê
nivîsîna pêşgotinê nîne. Lê di wergêran da carina pêdivî bi çend gotinan dibe
ku mirov hindek tiştan îzah bike. Lewma min jî hewce dît ku li ser vê wergêrê
agahdarîyeke kurt bidim.
Pêşîyê bi wê gotina mana bilind ya Seyid Rizayî dest
pê bikim. Tête gotin ku Seyid Riza berî îdama xwe -[ Heftîya sêyê ya meha
Teşrîn-Mijdar-November 1937ê – Ji ber ku roja îdamê ji 15ê heta 19ê meha 11an
cuda tête gotin. Bi giranî 17ê mehê bête gotin jî nezelalîyek heye, lewma min
„heftîya sêyê“ nivîsî]- ji bo dek û dolab, entrîka, desîse û
fen û fêhlên rêvebirên dewleta Tirk wisa dibêje:
Ez bi direw û hîleyên we ne westam, eve
bo min bû derd.
Belêm min jî li ber we çok neda, eve jî
bila bo we bibe derd.
Seyid Riza
Kêm kitek
bêbext têne, piranîya mezin ya kur û kiç û nevîyên pêşeng û rêberê dînî û xelkî
yê Dêrsimê Seyid Rizayî, şîreta wî înane cih û li ber dewleta dagîrker û
kolonyalîst ya Tirk çok nedan, serê xwe şor nekirin û berxwedaneke pîroz
nîşadan [nîşandan] û ev prosesa azadî û rizgarîyê didome. Misqalek şik
têda nîne ku dawîya vê berxwedanê serkevtin û serfirazî ye û eve wekî Seyid
Rizayî gotî, bo dewleta Tirk bûye derdekî bê derman.
Yêk ji kurên
axa Seyid Rizayî, axa Dêrsimê jî niviskarê vê romanê Haydar Işik e û wî jî
şîreta mezinê Dêrsimê Seyid Rizayî û şîreta herî mezin ya qehremanê vê romanê,
ya Elîbînatî, Elîbînatê zaner [alim], bi qelemê xwe înaye cih. Wekî Elîbînat
kurê xwe Mîrzalî [Mîrzaelî] digel çend xortên Dêrsimî rêdike Xarpêtê ku ji
telefbûnê xilas bike, wisa dibêje wan: „Ji bîr nekin yên hatine kirin. Kirinên
li xelkê Kurd ji bîr nekin. Di keysê ewil da vegerin. Hûn ciwan in. Zarokan
çêkin, sê sê, pênc pênc. Berî ku hûn wan çîrokên ku min li şevên zivistanê
digotin, terteleya Dêrsimê bêjin. Bila zarokên we rastîyê fêr bin.
Şîretên min
newebî [zînhar
– eman ha] ji bîr nekin. Ji bîr nekin!“.
„Ji bîr nekin
vê qetilamê [komkujîyê
– jenosîdê – nijadkujîyê – qirkirinê]. Ji bîr nekin
vê terteleyê! Bêjine zarokên xwe vê wehşetê.“ [r. 208]
Haydar Işik ev
şîrete înaye cih û ew êş û jana xelkê Dêrsimê, ew hovîtîya dewleta Tirk bi
nivîsîna vê romanê, bi vê teksta edebî kirîye belgeyeke dîrokî ku nifşên nû bi
wê terteleyê, jenosîdê bihesin.
Romana Haydar Işik, Jenosîda Dêrsimê; li ser wê bûn û
bûyera [qewimîna] trajîk ya xelkê me yê Dêrsimê ya 1938ê ye. Bi
gotineke dî, bi rengê romankî serpêhatîya bi êş û jan ya xelkê Kurd yê Dêrsimê
ye. Dêrsimî bi xwe vê bûyerê wekî ”Terteleya Dêrsimê” bi nav dikin. Haydar Işik
jî ev romane bi Tirkî nivîsîye û ev nav lê kirîye: Dersim Tertelesi. Anku
”Terteleya Dêrsimê”.
Haydar Işik wekî daxwaza wergêra vê romana xwe [Dersim
Tertelesi & Terteleya Dêrsimê] ji min kirî, pirtûkek jî bo min rêkir. Piştî
min xwand, ez li ser analîz, bihakirin û hilsengandina vehûnandina teknîk û
zimanî ya romanê nerawestam, mijar û naverok bo min gelek giring hat û lewma jî
wergêra wê min wekî erkekî mirovî û neteweyî qebûl kir. Min jî xwast ev romana
li ser vê trajedîya xelkê me yê Dêrsimê, ji alîyê hemû xelkê me ve bi zimanê
xwe bête xwandin û ew qewimîna trajîk bi zimanê xwe bête zanîn û ev demê bi kul
û keser yê dîroka xelkê me, ku bi teksteke edebî lê bi zimanê Tirkî hatîye
nivîsîn, bibe zimanê wî xelkê ku hatîye qirkirin anku Kurdî jî. Daku em baleke
xurt jî bikêşine ser vê pirtûka ku behsê nijadkujîya li ser xelkê Kurd, xelkê
Dêrsimê dike, me hemû sînonîmên vê qetilama mezin nivîsîn û kirine navê
pirtûkê: Terteleya Dêrsimê, Qirkirina Dêrsimê, Komkujîya Dêrsimê,
Nijadkujîya Dêrsimê, Jenosîda Dêrsimê.
Romana Terteleya Dêrsimê [Dersim Tertelesi], min ji
çapa yêkemin ya ku ji alîyê Weşanxaneya Belge ve li meha 11an ya sala 1996ê li
Stanbolê çap bûyî wergêrande Kurdî [Zaravayê Kurmancî]. Di tercumeya [wergêra] vê romanê da min metodekî nû bi kar îna. Gotinên sînonîm [hevmana] û versiyonên cuda yên gotinan di nav parantêza bikoşe da li rex
gotinê bi cih kirin. Herweha hindek gotin jî bi kurtî jî be îzah kirin û bi
îşareta [–RH] kivş kirin. Puntoyên gotinên di nav parantêzê da biçûktir in.
Mindişîya [dikarî] ferhengokeke biçûk li dûmahîka pirtûkê zêde bikim. Belêm
xwandevan ji bo gotinekê gavê seetê da berê xwe daba dawîya pirtûkê û eve da
dîqqeta [bala] xwandevanî belav bike û herikîna xwandinê sist bike. Lewma min
ev metodê nû bi kar îna û gotinên sînonîm di nav parantêzê da danan rex
gotinan. Heke xwandina kêm ya Kurdî û bi taybetî jî ya zaravayê Kurmancî [bi
giranî jî li bakur] li ber çavan bête girtin, ji bo midehekê, bo demekî borînde
[muwaqet] ev metode dê têgihiştina naveroka romanê bi sanahîtir [hêsantir] bêxe. Herweha bi vê yêkê gotinên sînonîm jî dê bêne zanîn û ji
alîyê xwandevanên ji navçeyên [herêmên] cuda ve xizîneya
gotinan jî dê zengîn bibe.
Hêvî dikim ev belge romane [dokument romane] bi zewqeke mezin
bête xwandin û ew kir û kiryara ji teref dagîrker û kolonyalîstên Tirk ve bi
serê xelkê Kurd û Kurdistanê, bi serê Dêrsimîyan hatîye înan, bi rêya teksteke
edebî bête zanîn û têgihiştin.
Ravekirin û bihakirina pirtûkê ya bi giştî, edî em bo xwandevanan û
krîtîkerên edebîyatê dihêlin.
Agahdarî û serastîyeke biçûk:
Ji bilî beyta ji strana ”Dêrsim di nav çar çiyayan da” ya li serê romanê,
gotin û hevokên îtalîk hatine nivîsîn zazakî [dimilkî] ne.
Di orîjînala pirtûkê [ya Tirkî], rûperê 194ê rêza 5ê da navê Hayriye
[Xêrîya] hewce ye Cewrîye be. Min ew di Kurdîyê da serast kir ku xuya ye
”sehwen” çêbûye.
Nivîskarî di destpêka pirtûkê da beyteke strana; ”Dêrsim di nav çar çiyayan
da / Gula wê di nav bardaxan da” nivîsîye. Di nivîsîn, gotin û xwandina vê
stranê da versiyonên cuda jî hene. Bo nimûne; ” ”Dêrsim di nav çar çiyayan da /
Gula wê di nav baxan da” anjî ”Dêrsim di nav çar çiyayan da / Gula wê di nav
çiyayan da”. Helbet min ya nivîskarî esas wergirt.
Agahdarîyeke kurt ya li ser nivîskarî di
dawîya pirtûkê da ye.
Herweha navên rutbeyên fermandarên ertêşa
Tirk yên di vê romanê da jî, her bo agahdarî, li dawîya [dûmahîya] pirtûkê hatine zêde kirin.
