Sala nû, 2026 pîroz be

 

SUWARÊ HESPÊ KIMÊD - ROJAN HAZIM

 

Salname - 2025

 

SALNAME 2024

 

İKİ KİTAP İKİ SAVUNMA - NESİMİ YAMAN

 

İKİ KİTAP İKİ SAVUNMA

Nesimi Yaman'ın yeni kitabı İKİ KİTAP İKİ SAVUNMA yayınevimiz, Weşanxaneya Xanî & Bateyî tarafından Mayıs ayı içinde Online olarak yayınlanacak...

NEWROZ Pîroz be...

 

Newroza 2023ê pîroz be...

Kurdistan dê rizgar be, Kurd û xelkên welatî dê azad bin...

Hingê agirê azadîyê dê gur û geştir bête hil kirin...

 

Roja Makzimanî ya Navneteweyî -21 Sibat 2023

Heke mirov xwudanê makzimanekî ku di bin tehlîkeya asîmîlasyonê da be, bivê nevê refleksa parastinê herdaîm aktîv dibe...

Kurdî wekî makzimanê Kurda, di bin asîmîlasyoneke dijwar û xedar da ye. Gerçî, li ber mirinê nîne. Namire. Çiku li başûra Kurdistanê, ku di nav Iraqa Federal da bi otonomîyeke gelek fireh xwudanê statuyeke fermî ye, zimanê fermî Kurdî ye. Li rojavaya Kurdistanê jî herwisa. Li rojhilata Kurdistanê jî di jîyana rojane da fonksiyonel e Kurdî...

Lê li bakura Kurdistanê lawazîyeke bilind heye... Rewşa zimanê Kurdî li bakur em dikarin bi metaforekê îfade bikin... Kurdî li bakura Kurdistanê di nav beraşên mezin û giran da wekî genimî tête heran... Arê ku ji nav du beraşan tête xwarê bi kêrî jîyanê têt. Ar dibe nan û gelek xwerekên dî... Bes ziman di nav du beraşan da wekî tête hêran pûç dibe... Anku Kurdî li bakur di bin zulma dewletê û perwerdeya bi zorî ya Tirkî da tête hêran û zimanê Kurdan jî dibe Tirkî...

Di nav Kurdî da, zaravayê nufûs boş, Kurmancî ye. Kurmancî zaravayê mezin yê zimanê Kurdî ye. Li bakura Kurdistanê jî piranîya mezin Kurmancî diaxivin. Kurd li nav tixûbên fermî yên Tirkîyeyê, di bin zulmeke nedîtî da ne. Du zaravayên ku li bakura Kurdistanê têne axivtin, Kurmancî û Zazakî, herdu jî di bin tehlîkeya asîmîlasyonê da ne. Kurdên Kurdî axêv her diçe kêm dibin. Li nav tixûbên fermî yên Tirkîyeyê, nufûsa Kurda 20 milyon tête qebûl kirin. Li ber vê hejmarê, em dikarin bêjin ku îro 10 milyon Kurd asîmîle bûne. 5 milyon jî nîv asîmîle bûne û zimanê wan yê sereke jî êdî bûye Tirkî. Kurdên ku xwerû bi Kurdî diaxivin muhtemelen 5 milyon mane... Ev encame bi timamî kadastrof e... Perwerde oksîjena zimanî ye. Heke zimanek di nav sîstemê perwerdeyê da neyê bi kar înan, ew ziman her diçe ber bi helîyanê ve diçe û dûmahîk jî dibe mirin...

Dewleta Tirkîyeyê wekî mafekî xwezayî perwerdeyê nade Kurdan. Van salên dawîyê wekî derseke hilbijêrî mufredatek çêkirîye, belêm ne materyal nejî mamostayan digihîne ku zarokên Kurd hilbijêrin û makzimanê xwe fêr bin û pêşve bibin... Hêj jî darê zorê, çav tirsandin ji ser serê Kurda nayê kêm kirin lewma Kurd jî xwe ji van imkanan dûr dikin...

Li ber vê rastîyê, Kurd gelek heq dibêjin ku makzimanê me di bin tehlîkeya nemanê da ye... Ji nufûsa heyî, heke ji sê bahran du bahr Kurdî neaxivin, çawa asîmîlasyon pêşnekeve...

Li dinyayê gelek ziman hene an dimirin anjî li ber mirinê ne... Kurdî jî bi taybetî li bakura Kurdistanê, anku li parçeyê herî mezin yê di bin dagîrî û ilhaqa dewleta Tirkîyeyê da, di bin tehlîkeyeke dijwar da ye... Çi bikin Kurd?.. Daîm vê heqîqetê behs dikin. Dikine hawar. Lê dewlet bi zanabûn naxwaze bibihîze. Ji ber ku hêla asîmîlasyonê xurt e, dewleta Tirkîyeyê dixwaze rê li ber vê asîmîlasyonê xweş bike çiku encam dide û hejmara asîmîlebûyîya her diçe zêde dibe...

Li milê dî, Kurd bi xwe jî xemsarîyê dikin di bi kar înana makzimanê xwe da. Di jîyana rojane da Kurdî naaxivin, digel zarokên xwe bi makzimanê xwe naaxivin. Vêca heke perwerde jî nebe, hingê hêza asîmîlasyonê her diçe mezintir dibe...

Rewşa makzimanê Kurdên li bakura Kurdistanê di nav halekî gelek perîşan da ye... Ji ber vê yêkê li 21ê Sibatê, Kurdên hişyar, Kurdên di şuûra neteweyî da li pêş, Kurdên qîmetê zimanê xwe dizanin dengê xwe bilind dikin, hawarê dikin ku xelkê Kurd li makzimanê xwe xwudan derkeve...

Çi bikin... Em jî dê careke dî li vê 21ê Sibatê, dîsa ve hawarê bikin, ku Kurd li makzimanê xwe xwudan derkevin daku bikarin zimanê xwe Kurdî jînde bihêlin...

Çare;

Li malê, li cade û kolana, li suhbeta piralî, di nav xwe da Kurdî axivtine...

Ji imkanên ku derdikevine pêş istifade kirine...

Vêca, daku Kurdî di nav sîstemê perwerdeya dewletê da cih bigire, divêt xebat û têkoşîneke xurt bête dan...

Kurd divêt qedrê makzimanê xwe bigirin!

Kurd divêt şuûra li makzimanê xwe xwudan derketinê bilind bikin!

Kurd, heke qîmetî nedene makzimanê xwe, dijmin qet nade!

Kurd divêt bizanin ku makzimanê wan Kurdî ye û divêt jîyana xwe bi makzimanê xwe bijîn!..

RH

21 Sibat 2023

SALNAME - 2023

 

ALFABE - ROJAN HAZIM

Ji bo perwerdekaran noteke kurt 

 

Alfabe, bi giştî koma sembolên dengan e. Her deng û nuansdeng, bi sembolekê anjî çend sembolan têne îfade kirin. Di hindek zimanên Ewrûpî da, du, sê heta çar sembol bo dengekê têne bi kar înan. Alfabe bi vê karakterîstîka xwe ve kilîlê xwandin û nivîsîna zimanî ye. Ziman hem wekî aletekî ragihandin û têkilîyê, hem jî bi wesfê xwe yê îdentîtêtîyê, hebûnekî jînde ye û bi vê jîndehîya xwe ve jî dînamîk e. Lewma wekî her hebûnekî jînde, bi bizav e, li goreyî hewcehîyên civatê pêşve diçe, xurt û zengîn dibe. Tekst û materyalên ku zimanî bi giştî formûle dikin, ne ”tabû” û ”ehdên dînî” ne, ku li ser neyête axivtin, riberiz û krîtîk li ser neyête kirin. Ziman û materyalên hûbûn [fêrbûn] û hûkirina [fêrkirin] zimanî, ji ravekirin û analîzên metodolojîya zanistîyê ne dûr in. Ji ber hindê, di nav prosesa dînamik ya civat û zanistîyê da, ziman û materyalên bi giştî zimanî, dikarin reforme bin, bêne guhorîn û form, rêz û rêzikên nû bêne peyda kirin û danan. Vê yêkê hewcehîyên zimanî û jîyanê tesbît û tayîn dikin. Li goreyî vê prensîba zanistî, alfabeya Kurdî û rêz û rêzikên gramatîk yên Kurdî jî, di nav kanalê xwe yê xwezayî da, dikarin reng û rûyên nû werbigirin. Di vê yêkê da, prensîba giring ew e ku, kar û xebatên di van waran da têne kirin, divêt zanistîyane û kolektîv bin. Çiku ziman hebûnekî kolektîv e û hem aletê têkilî û ragihandina civatê ye, hem jî îdentîtêta hebûna cudahîtîya xelk û neteweyan e. Li ber vê rastîya zanistî û objektîv, alfabeya bi tîpên Latînî ya Celadet Bedir Xanî danayî, ji xwe evro [îro] pratîken tête bi kar înan. Belêm eve di nav prosesa dirêj ya sîstemên perwerdekarîyê da, li goreyî hewcehîyên ziman û pêşkevtina civatê, li ber hemû lêkolîn, ravekirin, krîtîk, analîz û pêşniyarên reformatîv û modernîzekirinê yên zanistî vekirîye, ku ji xwe li ser ”ş” û ”ç”yên ku Celadet Bedir Xanî tesbît kirî da, pêşniyarên cuda evro jî gelek aktîv hene ku ”ş” wekî ”sh”, ”ç” jî wekî ”ch” bête nivîsîn. Lewma rê li ber lêgerînên di çarçoveya zanistî da ne girtîye û bizavên bi vî rengî dê dom jî bikin. Vêca digel alfabeya 31 tîpî, dana me ya dudeng û nuansdengan û herweha dengên lokal divêt di vê çarçoveyê da bête dîtin. Nuansdengên me dayî, ji xwe ji serê sedsala bîstan were li ser maseya riberiza zimannas û zimanzanên Kurd e. Ji nav dengên lokal jî yê ku me ji yên heta nihe cuda dayî, tîpa ”ü”yê ya di alfabeya Elmanî û Tirkî da heyîye. Ev ”deng”, di zimanê nivîskî û bi lêv kirina piranî ya Kurmancî [Kirmancî] da, bi tîpa ”û” tête nîşan dan. Lê belê, di devok û navdevokên Hekarîya da, ji lêva Behra Wanê bigirin heta Behra Urmîyeyê û Amêdî, Akre, Duhok û Zaxoyê, ev dengê ”ü” li şûna dengê ”û” bi giranî tête bi lêv kirin ku li hindek cihên Hekarî û Bahdîna wekî ”î” jî tête gotin. Lewma, me xwast vê ”nuans”a di devok û navdevokên Hekarî û Bahdîna da heyî, wekî faktekê bi giştî bidine zanîn.